CRÓNICAS EM MIRANDÊS
O mirandês é uma língua astur-leonesa, que pertence ao grupo das línguas românicas. Durante séculos foi uma língua de transmissão oral, tendo sido dada a conhecer à comunidade científica e estudada pela primeira vez por José Leite de Vasconcelos, no fim do séc. XIX. Estima-se entre 7 e 10 mil o número actual de falantes, incluindo os que habitam no Concelho de Miranda do Douro, em três aldeias do Concelho de Vimioso e os i/emigrantes. Foi oficialmente reconhecida pela lei nº 7/99, de 29 de Janeiro, aprovada por unanimidade pela Assembleia da República.
Com o objectivo de contribuir para manter viva esta língua, o Centro Nacional de Cultura decidiu destacar semanalmente neste portal as crónicas em mirandês publicadas no jornal Diário de Trás-os-Montes pelo Dr. Amadeu Ferreira, presidente da Associaçon de Lhéngua Mirandesa.
LA PORBAIXE
Bamos a agarrar l Dicionário da Língua Portuguesa Contemporânea, chamado de la Academia das Ciências de Lisboa, a ber l que diç subre la palabra ‘mergulhia’: “Operação que consiste em meter na terra a haste de uma planta, sem a cortar, deixando a extremidade de fora, a fim de criar raizes; acto de enterrar o mergulhão. A vinha reproduz-se por mergulhia.” Ben esto al caso de que hoije quiero falar de la porbaixe i, assi, yá se queda a antender mais ou menos l que ye. Ua porbaixe, an mirandés, ye ua ‘mergulhia’ an pertués. Dues lénguas, dues palabras. Cumo stamos un cachico apuis de bendímia, bamos inda a falar de binhas.
La palabra porbaixe, na fala de muita giente, yá dou porbaije, talbeç porque las pessonas deixórun de pensar ne l que querie dezir i l sonido ye mui acumparado culas formas de berbo porbar. Mas ua porbaixe nun passa dua bide de cepa que se mete por baixo de tierra i sal mais alantre; ou, anton, l podador diç: bou a meter esta bide por baixo, eiqui queda mesmo al modo. Seia cumo fur, porbaixe i porbaije son la mesma cousa ne l dezir de defrentes pessonas. An qualquiera de ls casos ye un modo mui anteressante de armar la palabra.
Zde garoto, siempre achei muita grácia a las porbaixes. Éran a modo l cordon de l ambelhigo que lhebaba la sangre a ua cepa nuoba i que solo se podie cortar quando la porbaixe yá habie botado raiç para s’aguantar eilha sola. L segredo de la porbaixe staba na scuolha de la cepa, que habie de ser fuorte i capaç de dar quemido a outra, na scuolha de la bara, que habie de ser lharga i fuorte para poder quedar algo apartada de la mai deilha, i na scuolha de l sítio adonde s’iba a botar, que habie de ser tierra buona para quedar bien anterrada i botar raízes algo fondas. Porbaixe ye tanto la bara que se anterra, cumo la técnica ousada para criar la nuoba cepa.
An teorie, era possible fazer ua binha solo cun ua cepa d’adonde salíran porbaixes i destas outras i destas outras i siempre assi até s’acabar la binha. Mas nun hai mai cun teta para tanto filho sien dar cabo deilha. Por esso, a naide le passarie pula cabeça fazer ua binha solo cun porbaixes. Ye cierto que la porbaixe parece ser un clone de la mai, mas la técnica ousada lhieba a que esso nun seia berdade. Bamos a ber.
Ua cepa ampeça por ser un bacielho, un brabo, an muito sítio chamado amaricano. L manso ye anxertado nesse bacielho i solo apuis dá ubas buonas. Anton, la parte de la cepa que stá anterrada, la raiç, ye de l bacielho; la parte de riba, que dá las ubas, ye l manso. Mas nada desso se passa cula porbaixe: cumo la bara que que fui anterrada sal de l manso, toda la porbaixe ye manso, tanto tuoro cumo raiç. Ende stá porque la cepa filha i la cepa mai nun son armanas. Dende ben que la porbaixe, que ye solo manso, nun stá purparada para aguantar peques que le béngan, cumo l mildeu i outros males de la binha. Por buns ampeços que tenga, por mais grande pampoleza que le traia l mamar de la mai i por mais que ampece a abultar purmeiro que las outras cepas, la porbaixe puode tener mala fin por nun star capaç de rejistir eilha sola, deixando antrar pula raiç quanta malina le benga.
A arar la binha, ua porbaixe puode ser ua matacion, pus, se nun stubir algo fonda, ye quaije que cierto que l arado la bai a struncar. Esso se nun ambaçar la rabadielha i se scachar. Bendo bien, la porbaixe nun aproba mui bien. Ls buonos resultados lhougo pa soutordie son un anganho. L tiempo s’ancarregará de lo amostrar. Las cousas quieren l sou tiempo i l sou modo.
Mui pai splicou-me esso todo i you achaba-le muita grácia i quedaba cun grande admirança de el saber tanta cousa. Mas, nessa altura, nunca antendi l dito del, ‘sabes, algues pessonas son porbaixes: máman demais, scónden-se por baixo de todo, bótan raiç adonde nun dében i, apuis, amólan-se.’
Dr. Amadeu Ferreira
amadeujf@gmail.com